Bijzondere excursie langs verdwenen Emslandkampen

De excursie had opnieuw volle deelname. Omdat er dit keer zoveel aanmeldingen waren (130), is besloten volgend jaar twee van deze tochten te maken, een in het voorjaar en een in het najaar. Dan is ook het nieuwe herdenkingsmuseum in Esterwegen voor het publiek geopend.
Om kwart over acht uur vetrok die morgen de bus vanaf het busstation aan de Oranjestraat te Denekamp met de zon al in zicht over een schitterend nevelig landschap, het zou die dag 24C worden. Reisleidster Helene Boink heette de deelnemers namens Heemkunde welkom, waarbij ze de hoop uitsprak dat het voor iedereen een bijzondere dag zou worden, een dag met veel belevingen. In het kort lichtte ze het programma toe. Ze riep in herinnering dat Heemkunde sinds vorig jaar op haar website een link “Emslandkampen” heeft, met veel informatie over deze voormalige concentratiekampen en een overzichtskaart met de vindplaatsen. Ook vestigde ze aandacht op de recent verschenen Lente-editie van ‘t Onderschoer met een fraai kleurenomslag.

Pieter Albers begeleider
Voor de rest van de dag was het Pieter Albers uit Emmen, die tekst en uitleg gaf bij de bezochte plek-ken van de vroegere kampen, en op de begraafplaatsen, waar de overleden gevangenen waren begraven, meest in massagraven. Bij de aanvang reikte hij een kaartje uit met een overzicht van de kampen, en de tekst van het lied “Wir sind die Moorsoldaten”, waarvan hier de eerste strofe.

Wohin auch das Auge blicket,
Moor und Heide nur ringsum.
Vogelsang uns nicht erquicket,
Eichen stehen kahl und krumm.
Wir sind die Moorsoldaten
Und ziehen mit den Spaten
Ins Moor!

Dat indrukwekkende lied is in 1933 in het kamp Börgermoor ontstaan, en zou later tijdens de excursie nog een keer te horen zijn, toen hij fragmenten liet horen van de NOS-documentaire over de Emsland-kampen, die in 1988 is uitgezonden, en waarin vele getuigen van deze kampen waren te horen. Pieter Albers gaf aan dat zo’n tocht langs de verdwenen Emslandkampen eigenlijk niet vaak genoeg gemaakt kan worden. Hij sprak dan ook de hoop uit dat mensen er individueel ook nog eens op stap gaan om dan op eigen houtje te gaan kijken. Tussendoor verhaalde hij in de bus verdere details van de plekken van kampen, waar langs werd gereden.

Studenten hebben geschiedenis van de kampen ontrafeld en blootgelegd.
Tot medio jaren ’80 van de vorige eeuw was van deze kampen vrijwel niets bekend. Toen Oldenburg in die jaren een universiteit kreeg, moest deze ook een naam hebben. Studenten waren op onderzoek ge-gaan en kwamen op de naam van de winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede 1935, Carl van Ossietzky, die afkomstig was uit die omgeving. Toen ze verder groeven naar de achtergronden van deze persoon kwamen ze tot de ontdekking dat hij in het concentratiekamp Esterwegen had gezeten. Daarna hadden zij bij beetje de geschiedenis van deze Emslandkampen, waarvan zij niets wisten, ontrafeld en “blootgelegd”. De studenten hadden hun ouders en docenten verweten dat ze hen die geschiedenis nooit hadden doorgegeven, ja zelfs moedwillig hadden verzwegen. Gevolg van die acties was ondermeer de oprichting van een “Dokumentations- und Informationszentrum Emslandlager (DIZ) in 1993 in Pa-penburg. Een herdenkings- en herinneringsplaats aan de vijftien nazi-kampen in het Emsland en de aangrenzende Graafschap Bentheim. In 1996 heeft Heemkunde daarnaar toe al eens een excursie ge-organiseerd. Dit centrum wordt verplaatst naar Esterwegen. Op 21 oktober van dit jaar gaat het her-denkingsmuseum bij het voormalige kamp Esterwegen open.

Onginning Bourtangermoor
Dat de kampen juist in het Emsland werden opgericht, had te maken met de mogelijkheid gevangenen in te zetten bij de ontginning van het moeras. Daar lag immers het grootste moerasgebied van Noord-Europa, het Bourtangermoor. De kampen waren streng bewaakt, en waren voorzien van hoge elektrische prikkeldraadomheining. Er heerste een terreurbewind. In totaal werden daar ca. 80.000 gevangenen vastgehouden, en tussen de 100.000 en 180.000 krijgsgevangenen. Ongeveer 38.000 mensen, voornamelijk Russische krijgsgevangenen, overleefden de kampen niet voornamelijk als gevolg van ondervoeding en ontbering. Het eerste kamp was in 1933 gesticht in Börgermoor.

Politieke tegenstanders nazi-bewind.
In het begin waren de kampen bestemd voor politieke tegenstanders van het nazibewind, die als dwangarbeiders in het Bourtangermoor werden tewerkgesteld om dit veengebied met de schop te ontginnen. Het aantal kampen nam drastisch toe. Na Börgermoor volgden in datzelfde jaar 1933 Esterwegen en Neusustrum. Zo kwamen er in de loop van de tijd nog twaalf bij. Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in 1939 kwamen daar in die kampen talrijke krijgsgevangenen terecht, waaronder veel Russen.
Aan deze laatste groep herinnert vooral de oorlogsbegraafplaats in Dalum, waarover na het bekijken van een restant van het vroegere kamp Dalum, een wandeling is gemaakt. Indrukwekkend waren de speciale Russenkruisen.
Vervolgens ging de tocht naar het voormalige kamp Gross Hesepe, waarin na de oorlog de strafgevangenis van Lingen is ondergebracht. Een transformatorhuis met daaraan gekoppeld het wachtlokaal bij de ingang, en twee originele barakken op het voorterrein herinneren aan de tijd van het concentratie-kamp. Dan was het om 10.00 uur in restaurant Möller te Gross Hesepe tijd voor koffie of thee met overheerlijk gebak.

Carl von Ossietzky winnaar Nobelprijs voor de Vrede 1935.
Op weg naar het volgende excursiedoel de begraafplaats Esterwegen liet Pieter Albers fragmenten horen van een NOS-documentaire over deze Emslandkampen uit 1989, die veel indruk heeft gemaakt op de deelnemers. Het radioverslag werd afgewisseld met verschillende versies van het hiervoor genoemde lied “Wir sind die Moorsoldaten”.
Daarna was er op de oorlogsbegraafplaats ruim gelegenheid indrukken op te doen. Daar staan o.a. een herdenkingssteen van de slachtoffers uit Luxemburg en het herdenkingsteken ter herinnering aan Carl von Ossietzky, de eerste Duitser, die in 1935 de Nobelprijs voor de Vrede kreeg toegekend. Bij de uitreiking kon hij zelf niet aanwezig zijn, omdat hij gevangen zat in kamp Esterwegen. Vorig jaar, kreeg precies 75 jaar later, een Chinees deze Nobelprijs voor de Vrede toegekend waarbij deze ook niet in Os-lo bij aanwezig kon zijn omdat hij in ballingschap zat.
Von Ossietzky was hoofdredacteur van een bekend weekblad, en had daarin kritiek geuit op de Duitse regering, omdat ze in het geheim bezig was in Siberië een leger te vormen, terwijl dat volgens het be-stand van 1918 door de geallieerden (Verdrag van Versaille) niet was toegestaan. In 1938 is hij als ge-volg van mishandelingen in een ziekenhuis in Berlijn overleden.

Gedenkstätte Esterwegen.
Vervolgens was er in “Zum alten Herrenhaus” in Esterwegen een voortreffelijke warme maaltijd, die iedereen zich goed heeft laten smaken.
Volgend excursiedoel was de “Gedenkstätte Esterwegen”, die nog in opbouw is. Het wordt een herdenkingsmuseum die komt ter hoogte van de plek van het voormalige concentratiekamp. Van 1950 tot 2000 heeft het Duitse leger daar een kazerne gehad. Achterop het terrein is eind 2007 door enkele Zusters Franciscanessen uit Münster een klein klooster gesticht, dat een soort stiltecentrum wil zijn voor bezoekers van dit voormalige kamp. Ze kunnen zich daar een moment terugtrekken of praten met de zusters. Het klooster wil ruimte bieden om te overwegen wat mensen elkaar kunnen aandoen.
Na een hartelijke begroeting door de oorspronkelijk uit Friesland afkomstige zuster Jacintha, vertelde Pieter Albers enkele details over kamp Esterwegen, dat de “Hölle am Waldesrand”, “de hel aan de bosrand”, werd genoemd. 
zr jacinthaDaarna was er in het klooster onder het motto “Geschiedenis in herinnering roepen” een rondleiding (in het Nederlands) door zuster Jacintha, wat ze op zo’n indrukwekkende wijze deed, dat de deelnemers er diep van onder de indruk kwamen. Vooral de afsluiting in de “Ruimte van de Sprakeloosheid” werden de deelnemers aangezet tot diep nadenken, over de wereld van vandaag en van gisteren. “En over de toekomst, de wereld van onze kinderen en kleinkinderen,” aldus zuster Jacintha.
Helene Boink bedankte haar voor de voortreffelijke uitleg, en deponeerde een vrije gift.

Ook overhandigde zij haar de dvd “Denekamp in oorlogstijd 1940-1945”, waarmee de zuster zeer verguldt bleek.

Sustrum Moor.
Van Esterwegen ging het terug richting Denekamp, waarbij in Sustrumer Moor nog een wandeling werd gemaakt door een deel van het vroegere “Vergnügungspark”, nu een bosachtig park met daarin een meertje, dat bestemd was voor ontspanning van de nazi-bewakers van dat voormalige concentratiekamp, en dat daar door gevangenen is gegraven. Centraal staat daar nog een restant van het vroegere roemteken, dat in alle kampementen heeft gestaan ter ere van de nazi’s. De rijksadelaar boven op de obelisk is vervangen door het “Nieder-sachsisch pferd”, terwijl de hakenkruizen zijn verdwenen. Op de plek van het kamp is als gevolg van huisvesting van vluchtelingen na de oorlog het plaatsje Sustrumer Moor ontstaan.
Voor een verfrissing werd even later bij restaurant Knevel in Niederlangen-Siedlung nog een stop ge-houden. Daar hebben verschillenden het nieuwste boek van Pieter Albers over de vijftien Emsland-kampen gekocht, dat hij voor dit doel signeerde.

Excursie loopt ten einde.
Daarna werd als laatste Neugnadenfeld even aangedaan, waar een trafogebouwtje bij het begin van het dorp een tastbare herinnering is aan de ingang van het vroegere kamp Alexisdorf. In 1946 werden daar in de barakken van het kamp vluchtelingen uit Polen en de Oekraïene gevestigd, in dit geval allen leden van de Broederschap Herrnhutters. Voor hen was het “Ein neues Feld der Gnade Gottes”, vandaar ook de naam Neugnadenfeld. In het voormalige nazigebouw (casino) is hun kerkgebouw gesticht. Een museum draagt er de herinneringen aan de kamptijd uit, waarbij ook een originele barak. Bijzonder is ook het kunstwerk “'Turf Cupola”, een van turf gemaakt hut, waarbinnen via monitoren steeds wisselende beelden zijn te zien van de omgeving, die worden gemaakt door een camera, welke is bevestigd aan een hoge mast.
Aan het eind van de excursie dankte reisleidster Helene Boink begeleider Pieter Albers voor zijn goede uiteenzettingen en chauffeur Birgitte voor de bustocht. Als dank bood zij Pieter een enveloppe met in-houd aan. Om zeven uur was het gezelschap weer in Denekamp, en werd afscheid genomen.

Brochure Vijftien Emslandkampen in Duitsland 1933-1945.
Heemkunde heeft voor hen, die zelf de plekken van deze voormalige kampen willen opzoeken, een brochure samengesteld, met daarin een korte beschrijving van de kampen, waaraan een kaartje is toegevoegd aan de hand waarvan de plekken van de vijftien kampen zijn te vinden. Voor 2,75 euro verkrijg-baar op ‘t Heemhoes en bij de plaatselijke boekhandel in Denekamp. Voor meer informatie zie ook de link Emslandkampen op deze website.

Hennie Boink

 

 

 


Andere nieuwsberichten:

Onderschoer Winter 2016
Inloopmiddag voor stamboomonderzoekers
Onderschoer Herfst 2016
Dorpswandeling Denekamp
Heemkunde najaarsavond
Marke stenen
Onderschoer zomer 2016
voorjaarsavond 15 maart
Afsluiting jubileumjaar
Winternummer 't Onderschoer
inloopmiddag stamboomonderzoek
uitstapje vrijwilligers 2015
Herfstnummer Onderschoer
Altijd al eens willen weten wat er groeit in een heideveld?
vakantieperiode
Fotowedstrijd Heemkunde
Prehistorische nederzetting Lattropperstraat
OP ZOEK NAAR FOTO’S
Onderschoer lente 2015
Nieuwjaarsreceptie
Expositie Grensoverschijdende Arbeid
OP EXCURSIE MET HEEMKUNDE DENEKAMP
Gelukkig 2015
Ten Brink, een naam die veel voorkwam in dorp Denekamp
Natuurwerkdag zaterdag 1 november in Denekamp
Bijzonder uitstapje Heemkunde
Voorjaarsbijeenkomst van Heemkunde Denekamp.
Expositie Herdenking
WERKGROEP OORLOGSSLACHTOFFERS DINKELLAND
Nieuwjaarsreceptie 2014
Herdenking Vliegermonument
informatie over Erve Pot
Onderschoer Winter editie
Markeboek Denekamp in transcriptie
November maand, Heemkunde maand
Zomer editie Onderschoer
Koningslinde geplant
Boekversie ’Canon van Denekamp’ is uit
Bezoeker Heemkunde-site
Canon van Denekamp is online
Nationale natuurwerkdag
Onderschoer Herfsteditie
DIALECTAVOND HEEMKUNDE DENEKAMP
Najaarsavond
zomernummer Onderschoer
De Blauwborst is teruggekeerd in Dinkelland
Herdenking ‘vliegermonument’ in Noord Deurningen
Lentenummer onderschoer
Nieuw bestuurslid
Voorjaarsavond 12 maart: Vanaf de Zuidpool naar Noord Twente
Canon van Denekamp bereikte mijlpaal
Geslaagde genealogieavond
Nieuwjaarsbijeenkomst met grote opkomst
In memoriam: Hennie Asma
Foto-expositie Heemkunde Denekamp in Nordhorn
Nieuw van de werkgroep Archeologie
Najaarsavond in teken van de Ruslui
Bestuurs en medewerkers uitje.
Dialectavond Heemkunde Denekamp
Herfsteditie Onderschoer
Nieuwe Secretaris voor de Heemkunde
Natuurwandelingen
Overdracht bankjes en informatieborden
Hennie Boink overleden
Bankjes en informatieborden
Schatgraven in eigen collectie
Paasgebruiken Denekamp
Indrukwekkende presentatie film en dvd Denekamp in oorlogstijd
In memoriam Wim Nijhuis te Denekamp
Lente-editie Onderschoer van Heemkunde Denekamp in nieuwe kleur outfit
Schooljeugd middelpunt herdenking vliegermonument
Werkgroep Archeologie Heemkunde Denekamp
Heemkunde Denekamp heeft nog een aantal kalenders 2011 beschikbaar
Excursie langs voormailge concentratiekampen in Emsland op 2 april
Gezellige nieuwjaarsbijeenkomst met zonnetje voor Gemmy Koehorst en Marianne de Ridder
Dank medewerking ontwikkeling activiteiten
Wintereditie kwartaalblad ‘t Onderschoer van Heemkunde Denekamp met interessant leesvoer
Torenhaan St. Nicolaaskerk te Denekamp
Notities uit tijdelijke gemeenteraad van Denekamp 1945/1946
65 Jaar geleden. Tijdelijke gemeenteraad Denekamp 1945-1946
jaarlijkse bijeenkomst bestuursleden (Heemkunde met Heimatverein Metelen)
Jos Knippers gefeliciteerd
Herfst-editie Onderschoer verschenen
Geëmotioneerd bezoek uit Israël
Zomerexcursie gekenmerkt als een bijzondere dag met hindernissen
Canon van Denekamp
Zomer-editie Onderschoer 2010
Zomerexcursie 2010 deels in teken Koude Oorlog
Heemkunde al 35 jaar actief in Denekamp
Heemkunde heeft gemeenschap Denekamp maquette oude dorpscentrum aangeboden
Nieuwe uitgaven
Veel diepgang bij excursie langs verdwenen Emslandkampen
Pogingen tot oprichten heemkundecommissie in Denekamp mislukten in 1942/1943
Voorjaarsverrassing
Emslandkampen
In kader 65 jaar bevrijding stijlvolle presentatie publicaties en opening tentoonstelling in Denekam
Tentoonstelling Denekamp en buurtschappen van 1940 tot 2010 in gemeentehuis te Denekamp
Aandachtig gehoor tijdens Voorjaarsavond Heemkunde
Lente-editie Onderschoer van Heemkunde Denekamp
Schooljeugd goed betrokken bij jaarlijkse herdenking vliegramp in Bonkenbroek in Noord Deurningen
Boeiende lezing van Heemkunde Denekamp over het leven van Jozef Laarhuis uit Noord-Deurningen
Middelste Bonte Specht
Onderzoek gemeentearchief
Onderschoer 2010-1 als themanummer 65 jaar bevrijding
Heemhoes niet in de verkoop
Op zoek naar verjonging
Presentatie over Jozef Laarhuis
Vogelnieuws
Watervogels in de winter
Gezellige en sfeervolle Nieuwjaarsbijeenkomst
Vogels in de Winter
Lezing over Jozef Laarhuis
Viering 65 jaar bevrijding
Zevende lustrum in 2010: 35 jaar Heemkunde
Excursie naar kunstwerk Monument op ’n Monniksbult
Nieuws van de werkgroep natuur
Jaarlijkse bijeenkomst bestuursleden
Met Heemkunde Denekamp op slachtvisite
Heemkunde Denekamp met Heimatverein Metelen
Geweldige dialectavond van Heemkunde Denekamp
Jaarlijks uitje bestuursleden en vrijwilligers van 't Heemhoes
Herfsteditie Onderschoer verschenen
Jaarlijkse Genealogieavond van Heemkunde Denekamp
Jaarlijkse dialectavond van Heemkunde Denekamp
Ingetogen excursie van Heemkunde Denekamp
Zomereditie Onderschoer
Excursie Heemkunde Denekamp en Heimatverein Metelen
Herdenking vliegermonument
presentatie boek paasgebruiken
Excursies Heemkunde Denekamp 2009
Zeer geslaagde voorjaarsavond Heemkunde Denekamp
nieuwe inwoners Dinkelland
Opnieuw aanslag op Denekampse cultuur
nieuwjaarsbijeenkomst Heemkunde Denekamp
Wintereditie ‘t Onderschoer
Jaarlijkse bijeenkomst bestuursleden
Geslaagde najaarsavond over Emsland concentratiekampen
Geslaagde genealogiebeurs in Nordhorn
Jaarlijks uitstapje bestuursleden en vrijwilligers ’t Heemhoes
Krantenknipselarchief dertig jaar geleden van start
Succesvolle expositie waterlopen in grensgebied
Nieuw seizoen Heemkunde Denekamp
Museum Klooster Bentlage doel cultureel uitje redactieleden Onderschoer van Heemkunde Denekamp.
Indrukwekkende kerkenpadexcursie in Emsland.
Dagtocht Heemkunde Denekamp
Veteranendag 2008
Zomereditie ‘t Onderschoer 2008 verschenen
Kerkenpad excursie Heemkunde Denekamp
Dorpshart in brons
herdenking vliegramp Noord Deurningen
Heemkunde Denekamp begint met Lente-editie 2008
Lezing over grof wild
Wintereditie ‘t Onderschoer 2007 in december verschenen
Nieuwjaarsbijeenkomst Heemkunde Denekamp
Uitslag fotowedstrijd
Bezoek aan klooster in Noord Deurningen
Fotowedstrijd
Klapekster
Gezellige drukte op open dag
Heemkunde Denekamp bood gemeenschap van Denekamp bij opening nieuw gemeentehuis een maquette aan
Geslaagde genealogieavond van Heemkunde Denekamp
Heemkunde Denekamp en Heimatverein Metelen
presentatie geschiedenis bakker Kienhuis te Denekamp
Nieuwe voorzitter Heemkunde Denekamp
Boek over historie Bakkerij Kienhuis in Denekamp
Jonge valken
Album afscheid dokter Hondelink in 1928
Zomer-editie 't Onderschoer
Naam centrumplein Denekamp
Het oude Twentse landschap
Heimatverein Metelen en Heemkunde op stap door Oost-Groningerland
Landelijke bekendheid "Is de post d'r a west?"
Najaarsavond over landbouw in Twente en Polen
Herdenking vliegramp Noord Deurningen
Huisvesting voor spechten
reizende tentoonstelling
Brief Heemkunde-bestuur aan raad en college van Dinkelland
Singraven , het buitengebeuren
Plaats vrijheidsmonument en plaquette aan muur gebouw Irene in nieuw centrum van Denekamp
Voorzitter Heemkunde neemt afscheid
Bonte Spechten
Bezoek aan Historisch Centrum Overijssel in Zwolle
Heemkunde geeft nieuwe postzegel uit
Zachte winter
Vier publicaties in 2006
Diapresentatie in Zorgcentrum Gerardus Majella te Denekamp
HeemkundeDenekamp heeft met Historie hotel Dolce 25e boek gepresenteerd
Presentatie boek over de postgeschiedenis van Denekamp
Middeleeuwse relatie Metelen Denekamp
Visarend blijft “hangen” op de trek.
Speciale postzegel Heemkunde Denekamp
Mis in Metelen
Herfstnummer Onderschoer van verschenen
Bestuursleden Heemkunde op stap in Niedergrafschaft Bentheim
Waterlobelia
Huneborg in Volthe bij Denekamp
Vlinders
Ontspannen en leerzame fietstocht
Geslaagde lezingenavond over Singraven
Gezellige diamiddag in Zorgcentrum Gerardus Majella te Denekamp
Presentatie boek over bewogen leven van Jozef Laarhuis
Geschiedenis v.m. hotel Dolce in Denekamp op schrift
Scholen krijgen gratis Onderschoer
Museum Kijkwijzer 2006 op Heemhoes
Plaats vrijheidsmonument en plaquette aan muur gebouw Irene in nieuw centrum van Denekamp
Bezoek Haaksbergerveen
“de jeugd van tegenwoordig”
Op de fiets naar Rome
Drooggevallen brugpijler ?
Spechten

Nieuwsberichten vanaf 2017